Economie
Economie (vroeger en soms nog wel staathuishoudkunde genaamd) is een sociale wetenschap (Nederland) of een gedragswetenschap (Vlaanderen) die zich bezighoudt met de voortbrenging en verdeling van schaarse goederen en diensten. Evenals bij andere wetenschappen is ook de economische wetenschap verdeeld in een 'positieve' variant en 'normatieve' variant. De positieve of positivistische benadering stelt de 'Hoe werkt het?'-vraag centraal en presenteert objectieve, wetenschappelijke verklaringen. Normatieve economie probeert de vraag 'Hoe werkt het beter?' te beantwoorden.
Definities
De schaarste van goederen en productiemiddelen, en het beheer daarvan vormt de vraagstelling voor de economie als wetenschap. De kernvraag voor de economie als wetenschap is de optimale verdeling van de schaarste. (Schaarste) heeft in de economie niet de betekenis van zeldzaam maar van beperkt beschikbaar. Die vraag heeft ook raakvlakken met de politiek en de politieke filosofie. Het economische vraagstuk omvat onder meer productie, distributie, welvaart en consumptie. Economisch handelen ontstaat omdat men niet alles tegelijk kan hebben. Er moeten keuzen worden gemaakt.
De economische wetenschap bestudeert de factoren die deze keuzen bepalen. Prijzen zijn hierbij belangrijk. Economie wordt ook wel opgevat als de studie van de ruil in de ruimste zin van het woord. Het voordeel daarvan is dat die wat specifieker is dan de bovengenoemde, en de kern raakt van datgene waar het in de economie om gaat (lonen, prijzen, verkoop, koop), maar het nadeel ervan is dat deze iets te beperkt is: niet alle economische handelingen hebben direct met ruil te maken.
De term economie wordt ook gebruikt in de zin van behoeftebevrediging van een land en zijn inwoners. 'Het gaat goed met de economie' betekent dat er welvaartsgroei is. De lonen stijgen, de werkloosheid is laag en de bedrijven maken winst. In dit lemma wordt het woord gebruikt in de betekenis van economie als sociale wetenschap.
Vraag en aanbod
Binnen de economische wetenschap zijn er twee belangrijke kernthema's.
In de eerste plaats is er de aanbodzijde van de economie. De aanbodzijde wordt gekenmerkt door de inzet van productiefactoren. Er worden drie productiefactoren onderscheiden:
arbeid
kapitaal
natuur
Sommigen voegen hier nog ondernemerschap aan toe. Bij de aanbodzijde van de economie gaat het om de voortbrenging van goederen en diensten. De maximaal mogelijke productie noemen we de productiecapaciteit.
Aan de andere kant is de vraagzijde van de economie van belang. Deze wordt bepaald door de voorkeuren van consumenten, producenten en overheid. Vraag en aanbod komen samen op de markt. Door vraag en aanbod samen ontstaat een prijs per product. Producten kunnen goederen en diensten zijn. In de vrije markt wordt het geheel (spontaan) gestuurd door prijzen. Prijzen zijn schaarste-indicatoren. In de overheidssector wordt het geheel gestuurd door politieke beslissingen. Het beschikbare budget bepaalt hier de omvang van de goederenstroom.
Geschiedenis van de economie
De bakermat voor de moderne economie ligt in het Verenigd Koninkrijk. De vader van de economie is Adam Smith. Zijn boek An Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations (een onderzoek naar aard en oorzaak van de welvaart) uit 1776 is het begin voor de economie als wetenschappelijke discipline. Anderen hebben zijn werk verder opgepakt.
Het grote moment in de geschiedenis van de economie is de industriële revolutie. Deze revolutie vond plaats in de jaren 1780-1850. De productie van goederen en diensten wordt anders opgezet en indrukwekkend vergroot.
Economische organisatievormen
Er zijn verschillende manieren om de staatshuishouding en het productieproces te organiseren. De belangrijkste vormen zijn:
centraal geleide of planeconomie die in praktijk is gebracht door het communisme.
vrijemarkteconomie of wel het kapitalisme dat in zijn pure vorm voorkwam in de beginfase van de industriële revolutie.
gemengde economie die nu min of meer in praktijk wordt gebracht in alle landen op de wereld. De ene samenleving zal meer het karakter vertonen van een centraal geleide economie terwijl een andere samenleving meer het karakter heeft van een vrijemarkteconomie. Hier zijn verschillende vormen van organisatie mogelijk. De meeste westerse samenlevingen kennen een vorm van gemengde economie met de nadruk op het vrijemarktmodel.
In de organisatieleer wordt ingegaan op zwakke en sterke punten van verschillende economische stelsels.
Deelterreinen
Het brede terrein van de economische wetenschap kan in een aantal deelterreinen worden onderscheiden. Een belangrijke eerste onderscheiding is
algemene economie
bedrijfseconomie
Binnen het vakgebied van de algemene economie zijn er weer verschillende deelterreinen:
macro-economie of "theoretische" economie
micro-economie, ook TEW (toegepaste economische wetenschap) genoemd
internationale economische betrekkingen
openbare financiën.
institutionele economie
Verder zijn er nog weer andere deelterreinen zoals de vervoerseconomie, de monetaire economie, etc.
Macro-economie
De macro-economie wil de verschillende geaggregeerde (opgetelde) grootheden in de volkhuishouding vaststellen en hun ontwikkeling verklaren. Enkele belangrijke grootheden in de macro-economie zijn: het nationaal inkomen, de werkgelegenheid, de betalingsbalans, de consumptie, de investeringen en de overheidsbestedingen. In de macro-economie wordt nagegaan hoe deze grootheden zich in het verleden hebben ontwikkeld en hoe ze zich in de toekomst zullen ontwikkelen. Van groot belang hierbij is het inzicht in de conjunctuur, het ondernemersklimaat, de productiecapaciteit, de hoogte van de wisselkoersen enzovoort.
Op basis van de relaties tussen economische sectoren zoals productiehuishoudingen, consumptiehuishoudingen, overheid en buitenland tracht de macro-economie inzicht te verschaffen in toekomstige ontwikkelingen. Vooral de groei van het nationaal inkomen heeft de aandacht van economen en politici.
Micro-economie
Micro-economie houdt zich bezig met gedragingen van individuele economische agenten. Hierbij kan het gaan om gezinnen, bedrijven, maar eveneens om politici of belangengroepen. In deze tak van de economie staan vraag en aanbod centraal. Vraag en aanbod komen samen op de markt waar via het prijsmechanisme een prijs totstandkomt. Prijzen beïnvloeden de gedragingen van personen. De micro-economie tracht te verklaren in welke mate de prijs aan- en verkoopgedrag beïnvloedt.
Hiervoor zijn elasticiteiten erg belangrijk. De micro-economie is deels een theoretische oefening waarbij het gaat om het vaststellen van elasticiteiten. Een voorbeeld van een elasticiteit is de prijselasticiteit van de vraag. Dit is een getal dat aangeeft met hoeveel procent de gevraagde hoeveelheid van een goed gaat veranderen als de prijs van dat goed met één procent verandert. Bijvoorbeeld: als de prijs van iPods met 1% stijgt, met hoeveel procent zal dan de gevraagde hoeveelheid van iPods dalen? De daling (of soms de stijging, zoals bij een zogenaamd Giffen-goed) kan aan de hand van elasticiteiten berekend worden. De laatste jaren staat ook de speltheorie erg in de belangstelling binnen de micro-economie.
Internationale economische betrekkingen (IEB)
Dit onderdeel van de economie kent twee poten: de reële sfeer en de monetaire sfeer. In de reële sfeer gaat het om de bestudering van internationale goederen- en dienstenstromen. Een mogelijke verklaringsgrond voor die stromen ligt in het feit dat landen verschillen. Een andere bron is gelegen in onvolledige mededinging tussen bedrijven. Bedrijven met een grotere afzetmarkt kunnen goedkoper produceren en dus exporteren. De monetaire sfeer bestudeert de geldstromen tussen de landen. Hierbij komen zaken aan de orde als betalingsbalans, wisselkoersen en kapitaalstromen.
Openbare financiën
Openbare financiën houdt zich bezig met de inkomsten en de uitgaven van de overheid. De effecten van de belastingen en de overheidsuitgaven op de economie worden in kaart gebracht. Ook wordt nagedacht over de vraag wat tot de taak van de overheid hoort en wat niet. Vragen rond bijvoorbeeld privatisering en profijtbeginsel komen in de leer van de openbare financiën aan de orde.
Bedrijfseconomie
Binnen het deelterrein van de bedrijfseconomie zijn globaal vier deelterreinen te onderscheiden met elk weer hun eigen specialistischere onderverdeling:
kosten- en waardeleer (externe rapportage)
accounting
financiering
treasury, cash management, werkkapitaalbeheer, ondernemingsfinanciering, rente- en valutamanagement
marketing
interne organisatie (management en organisatie)
bedrijfsethiek, logistiek, management, organisatiekunde
Cijfermatige kerngegevens van Nederland
De economische wetenschap heeft cijfers nodig. Steeds opnieuw gaat het om de interpretatie en ontwikkeling van grootheden die cijfermatig tot uitdrukking kunnen worden gebracht. In Nederland worden veel cijfers over de economie verzameld door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Berekeningen voor de toekomst worden gemaakt door het CPB. Onderstaand worden enkele kerngegevens weergegeven.
Cijfermatige kerngegevens voor Nederland Jaar 2001 2002 2003 2004 2005
Bruto Binnenlands Product (mld euro's;marktprijzen) 447,7 465,2 476,3 488,6 501,9
Netto nationaal inkomen (mld euro's; marktprijzen) 379,0 393,3 399,7 409,6 pm
Consumentenprijsindex (% per jaar) 4,5 3,5 2,0 1,5 1,7
Werkloosheid in % van beroepsbevolking 3,5 4,1 5,4 6,5 6,5
Collectieve lastendruk als % van BBP 40,0 39,4 39,3 39,4 39;5
Ter vergelijking: Het BNP beloopt in Nederland in 2002 465 miljard euro(441 miljard dollar). Het BNP van de Verenigde Staten in 2002 bedroeg ca. 10.000 miljard US-dollar. Dit is ca. 20x het Nederlandse BNP. Het BNP per capita van Nederland en de VS ligt een stuk dichter bij elkaar, 28.000 en 36.000 dollar respectievelijk. Nederland was daarmee 15de op de lijst van in totaal 208 landen (www.worldbank.org).
Gerelateerde vakgebieden
Beroepseconomie - Communicatie - Econometrie - Ethiek - Informatiekunde - Ondernemingsrecht - Operationeel onderzoek - Statistiek - Wiskunde
Gerelateerde onderwerpen
Bedrijfsvorm
Begrippen in de economische wetenschap
Economie als systeem
Econoom, o.m. voor opleidingen in de economie
Lijst van bekende economen
Nobelprijs voor de Economie
Economie (vroeger en soms nog wel staathuishoudkunde genaamd) is een sociale wetenschap (Nederland) of een gedragswetenschap (Vlaanderen) die zich bezighoudt met de voortbrenging en verdeling van schaarse goederen en diensten. Evenals bij andere wetenschappen is ook de economische wetenschap verdeeld in een 'positieve' variant en 'normatieve' variant. De positieve of positivistische benadering stelt de 'Hoe werkt het?'-vraag centraal en presenteert objectieve, wetenschappelijke verklaringen. Normatieve economie probeert de vraag 'Hoe werkt het beter?' te beantwoorden.
Definities
De schaarste van goederen en productiemiddelen, en het beheer daarvan vormt de vraagstelling voor de economie als wetenschap. De kernvraag voor de economie als wetenschap is de optimale verdeling van de schaarste. (Schaarste) heeft in de economie niet de betekenis van zeldzaam maar van beperkt beschikbaar. Die vraag heeft ook raakvlakken met de politiek en de politieke filosofie. Het economische vraagstuk omvat onder meer productie, distributie, welvaart en consumptie. Economisch handelen ontstaat omdat men niet alles tegelijk kan hebben. Er moeten keuzen worden gemaakt.
De economische wetenschap bestudeert de factoren die deze keuzen bepalen. Prijzen zijn hierbij belangrijk. Economie wordt ook wel opgevat als de studie van de ruil in de ruimste zin van het woord. Het voordeel daarvan is dat die wat specifieker is dan de bovengenoemde, en de kern raakt van datgene waar het in de economie om gaat (lonen, prijzen, verkoop, koop), maar het nadeel ervan is dat deze iets te beperkt is: niet alle economische handelingen hebben direct met ruil te maken.
De term economie wordt ook gebruikt in de zin van behoeftebevrediging van een land en zijn inwoners. 'Het gaat goed met de economie' betekent dat er welvaartsgroei is. De lonen stijgen, de werkloosheid is laag en de bedrijven maken winst. In dit lemma wordt het woord gebruikt in de betekenis van economie als sociale wetenschap.
Vraag en aanbod
Binnen de economische wetenschap zijn er twee belangrijke kernthema's.
In de eerste plaats is er de aanbodzijde van de economie. De aanbodzijde wordt gekenmerkt door de inzet van productiefactoren. Er worden drie productiefactoren onderscheiden:
arbeid
kapitaal
natuur
Sommigen voegen hier nog ondernemerschap aan toe. Bij de aanbodzijde van de economie gaat het om de voortbrenging van goederen en diensten. De maximaal mogelijke productie noemen we de productiecapaciteit.
Aan de andere kant is de vraagzijde van de economie van belang. Deze wordt bepaald door de voorkeuren van consumenten, producenten en overheid. Vraag en aanbod komen samen op de markt. Door vraag en aanbod samen ontstaat een prijs per product. Producten kunnen goederen en diensten zijn. In de vrije markt wordt het geheel (spontaan) gestuurd door prijzen. Prijzen zijn schaarste-indicatoren. In de overheidssector wordt het geheel gestuurd door politieke beslissingen. Het beschikbare budget bepaalt hier de omvang van de goederenstroom.
Geschiedenis van de economie
De bakermat voor de moderne economie ligt in het Verenigd Koninkrijk. De vader van de economie is Adam Smith. Zijn boek An Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations (een onderzoek naar aard en oorzaak van de welvaart) uit 1776 is het begin voor de economie als wetenschappelijke discipline. Anderen hebben zijn werk verder opgepakt.
Het grote moment in de geschiedenis van de economie is de industriële revolutie. Deze revolutie vond plaats in de jaren 1780-1850. De productie van goederen en diensten wordt anders opgezet en indrukwekkend vergroot.
Economische organisatievormen
Er zijn verschillende manieren om de staatshuishouding en het productieproces te organiseren. De belangrijkste vormen zijn:
centraal geleide of planeconomie die in praktijk is gebracht door het communisme.
vrijemarkteconomie of wel het kapitalisme dat in zijn pure vorm voorkwam in de beginfase van de industriële revolutie.
gemengde economie die nu min of meer in praktijk wordt gebracht in alle landen op de wereld. De ene samenleving zal meer het karakter vertonen van een centraal geleide economie terwijl een andere samenleving meer het karakter heeft van een vrijemarkteconomie. Hier zijn verschillende vormen van organisatie mogelijk. De meeste westerse samenlevingen kennen een vorm van gemengde economie met de nadruk op het vrijemarktmodel.
In de organisatieleer wordt ingegaan op zwakke en sterke punten van verschillende economische stelsels.
Deelterreinen
Het brede terrein van de economische wetenschap kan in een aantal deelterreinen worden onderscheiden. Een belangrijke eerste onderscheiding is
algemene economie
bedrijfseconomie
Binnen het vakgebied van de algemene economie zijn er weer verschillende deelterreinen:
macro-economie of "theoretische" economie
micro-economie, ook TEW (toegepaste economische wetenschap) genoemd
internationale economische betrekkingen
openbare financiën.
institutionele economie
Verder zijn er nog weer andere deelterreinen zoals de vervoerseconomie, de monetaire economie, etc.
Macro-economie
De macro-economie wil de verschillende geaggregeerde (opgetelde) grootheden in de volkhuishouding vaststellen en hun ontwikkeling verklaren. Enkele belangrijke grootheden in de macro-economie zijn: het nationaal inkomen, de werkgelegenheid, de betalingsbalans, de consumptie, de investeringen en de overheidsbestedingen. In de macro-economie wordt nagegaan hoe deze grootheden zich in het verleden hebben ontwikkeld en hoe ze zich in de toekomst zullen ontwikkelen. Van groot belang hierbij is het inzicht in de conjunctuur, het ondernemersklimaat, de productiecapaciteit, de hoogte van de wisselkoersen enzovoort.
Op basis van de relaties tussen economische sectoren zoals productiehuishoudingen, consumptiehuishoudingen, overheid en buitenland tracht de macro-economie inzicht te verschaffen in toekomstige ontwikkelingen. Vooral de groei van het nationaal inkomen heeft de aandacht van economen en politici.
Micro-economie
Micro-economie houdt zich bezig met gedragingen van individuele economische agenten. Hierbij kan het gaan om gezinnen, bedrijven, maar eveneens om politici of belangengroepen. In deze tak van de economie staan vraag en aanbod centraal. Vraag en aanbod komen samen op de markt waar via het prijsmechanisme een prijs totstandkomt. Prijzen beïnvloeden de gedragingen van personen. De micro-economie tracht te verklaren in welke mate de prijs aan- en verkoopgedrag beïnvloedt.
Hiervoor zijn elasticiteiten erg belangrijk. De micro-economie is deels een theoretische oefening waarbij het gaat om het vaststellen van elasticiteiten. Een voorbeeld van een elasticiteit is de prijselasticiteit van de vraag. Dit is een getal dat aangeeft met hoeveel procent de gevraagde hoeveelheid van een goed gaat veranderen als de prijs van dat goed met één procent verandert. Bijvoorbeeld: als de prijs van iPods met 1% stijgt, met hoeveel procent zal dan de gevraagde hoeveelheid van iPods dalen? De daling (of soms de stijging, zoals bij een zogenaamd Giffen-goed) kan aan de hand van elasticiteiten berekend worden. De laatste jaren staat ook de speltheorie erg in de belangstelling binnen de micro-economie.
Internationale economische betrekkingen (IEB)
Dit onderdeel van de economie kent twee poten: de reële sfeer en de monetaire sfeer. In de reële sfeer gaat het om de bestudering van internationale goederen- en dienstenstromen. Een mogelijke verklaringsgrond voor die stromen ligt in het feit dat landen verschillen. Een andere bron is gelegen in onvolledige mededinging tussen bedrijven. Bedrijven met een grotere afzetmarkt kunnen goedkoper produceren en dus exporteren. De monetaire sfeer bestudeert de geldstromen tussen de landen. Hierbij komen zaken aan de orde als betalingsbalans, wisselkoersen en kapitaalstromen.
Openbare financiën
Openbare financiën houdt zich bezig met de inkomsten en de uitgaven van de overheid. De effecten van de belastingen en de overheidsuitgaven op de economie worden in kaart gebracht. Ook wordt nagedacht over de vraag wat tot de taak van de overheid hoort en wat niet. Vragen rond bijvoorbeeld privatisering en profijtbeginsel komen in de leer van de openbare financiën aan de orde.
Bedrijfseconomie
Binnen het deelterrein van de bedrijfseconomie zijn globaal vier deelterreinen te onderscheiden met elk weer hun eigen specialistischere onderverdeling:
kosten- en waardeleer (externe rapportage)
accounting
financiering
treasury, cash management, werkkapitaalbeheer, ondernemingsfinanciering, rente- en valutamanagement
marketing
interne organisatie (management en organisatie)
bedrijfsethiek, logistiek, management, organisatiekunde
Cijfermatige kerngegevens van Nederland
De economische wetenschap heeft cijfers nodig. Steeds opnieuw gaat het om de interpretatie en ontwikkeling van grootheden die cijfermatig tot uitdrukking kunnen worden gebracht. In Nederland worden veel cijfers over de economie verzameld door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Berekeningen voor de toekomst worden gemaakt door het CPB. Onderstaand worden enkele kerngegevens weergegeven.
Cijfermatige kerngegevens voor Nederland Jaar 2001 2002 2003 2004 2005
Bruto Binnenlands Product (mld euro's;marktprijzen) 447,7 465,2 476,3 488,6 501,9
Netto nationaal inkomen (mld euro's; marktprijzen) 379,0 393,3 399,7 409,6 pm
Consumentenprijsindex (% per jaar) 4,5 3,5 2,0 1,5 1,7
Werkloosheid in % van beroepsbevolking 3,5 4,1 5,4 6,5 6,5
Collectieve lastendruk als % van BBP 40,0 39,4 39,3 39,4 39;5
Ter vergelijking: Het BNP beloopt in Nederland in 2002 465 miljard euro(441 miljard dollar). Het BNP van de Verenigde Staten in 2002 bedroeg ca. 10.000 miljard US-dollar. Dit is ca. 20x het Nederlandse BNP. Het BNP per capita van Nederland en de VS ligt een stuk dichter bij elkaar, 28.000 en 36.000 dollar respectievelijk. Nederland was daarmee 15de op de lijst van in totaal 208 landen (www.worldbank.org).
Gerelateerde vakgebieden
Beroepseconomie - Communicatie - Econometrie - Ethiek - Informatiekunde - Ondernemingsrecht - Operationeel onderzoek - Statistiek - Wiskunde
Gerelateerde onderwerpen
Bedrijfsvorm
Begrippen in de economische wetenschap
Economie als systeem
Econoom, o.m. voor opleidingen in de economie
Lijst van bekende economen
Nobelprijs voor de Economie